भारतीय समाजरचनेत स्त्रीला अनेक शतकांपासून दुय्यम स्थान देण्यात आले. शिक्षण, स्वातंत्र्य, मालमत्ता, निर्णयक्षमता अशा मूलभूत अधिकारांपासून स्त्रीला दूर ठेवण्यात आले. अशा परिस्थितीत स्त्रीच्या जीवनात परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी ज्यांनी ठामपणे आवाज उठवला, त्या महान व्यक्तिमत्त्वाचे नाव म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. त्यांनी समाजातील शोषित, वंचित घटकांसाठी कार्य करत असतानाच स्त्री-मुक्तीचा विचार हा आपल्या सामाजिक क्रांतीचा केंद्रबिंदू मानला. स्त्री-पुरुष समानता हीच समाजप्रगतीची खरी कसोटी आहे, हे त्यांनी वारंवार स्पष्ट केले.
स्त्री-मुक्तीविषयी बाबासाहेबांची भूमिका –
डॉ. आंबेडकर यांचा स्त्रीविषयक दृष्टिकोन केवळ सहानुभूतीचा नव्हता, तर तो हक्क आणि न्याय यावर आधारित होता. ते म्हणत की, “ज्या समाजात स्त्रीला समान अधिकार मिळत नाहीत तो समाज कधीही प्रगती करू शकत नाही.” स्त्रीला शिक्षण, स्वातंत्र्य आणि आत्मसन्मान मिळाल्याशिवाय सामाजिक परिवर्तन शक्य नाही, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.
स्त्री शिक्षणासाठी विशेष आग्रह –
बाबासाहेबांनी स्त्रियांच्या शिक्षणाला अत्यंत महत्त्व दिले. त्या काळात मुलींना शिक्षण देण्यास विरोध केला जात होता. स्त्रीला घराच्या चौकटीत बांधून ठेवण्याची मानसिकता समाजात खोलवर रुजलेली होती. अशा काळात बाबासाहेबांनी स्त्रियांच्या शिक्षणाचे महत्त्व पटवून दिले. शिक्षणामुळे स्त्रीमध्ये आत्मविश्वास वाढतो, निर्णयक्षमता विकसित होते आणि अन्यायाविरोधात उभे राहण्याचे सामर्थ्य निर्माण होते, असे त्यांनी सांगितले. त्यांच्या मते, शिक्षण हे स्त्रीचे सर्वात प्रभावी शस्त्र आहे. म्हणूनच त्यांनी स्त्रियांनी शिक्षण घेऊन स्वतःचे व्यक्तिमत्त्व घडवावे, असे आवाहन केले.
अनिष्ट प्रथांविरोधात संघर्ष –
भारतीय समाजात स्त्रीवर अन्याय करणाऱ्या अनेक प्रथा अस्तित्वात होत्या. बालविवाह, विधवांचे हाल, बहुपत्नीत्व, स्त्रीला मालमत्तेचा अधिकार नाकारणे, स्त्रीला स्वतंत्र अस्तित्व न देणे अशा अमानवी परंपरा समाजात प्रचलित होत्या. बाबासाहेबांनी या प्रथांना तीव्र विरोध केला. त्यांच्या मते, स्त्रीला गुलाम समजणे ही समाजाची मानसिक गुलामी आहे. स्त्रीला स्वतंत्र आणि सन्माननीय जीवन जगण्याचा अधिकार मिळालाच पाहिजे, हा विचार त्यांनी सातत्याने मांडला.
हिंदू कोड बिल : स्त्री हक्कांसाठी क्रांतिकारी पाऊल –
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महिलांसाठी केलेल्या कार्यातील सर्वात महत्त्वाचे आणि क्रांतिकारी कार्य म्हणजे हिंदू कोड बिल. कायदामंत्री म्हणून त्यांनी हे विधेयक संसदेत मांडले. या विधेयकाचा मुख्य उद्देश म्हणजे हिंदू समाजातील स्त्रीला कायदेशीर अधिकार देणे. या बिलद्वारे स्त्रियांना पुढील हक्क देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. यामध्ये विवाहात समान अधिकार, घटस्फोटाचा अधिकार, पुनर्विवाहाचा अधिकार, मालमत्ता व वारसाहक्क, दत्तक घेण्याचा अधिकार, बहुपत्नीत्वावर मर्यादा आदी.
परंतु तत्कालीन समाजातील पुराणमतवादी विचारसरणीमुळे या बिलाला तीव्र विरोध झाला. बिल संमत न झाल्याने बाबासाहेबांनी 1951 मध्ये आपल्या मंत्रिपदाचा राजीनामा दिला. हा राजीनामा स्त्रियांच्या हक्कांसाठी दिलेले सर्वोच्च बलिदान मानले जाते.
भारतीय संविधानात स्त्रियांसाठी समानतेची तरतूद –
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे भारतीय संविधानाचे प्रमुख शिल्पकार होते. संविधानाच्या माध्यमातून त्यांनी स्त्रीला कायदेशीर संरक्षण दिले. संविधानातील समानतेचा अधिकार, भेदभावविरोधी तरतुदी, समान संधीचा अधिकार या सर्व गोष्टी स्त्री-पुरुष समानतेच्या दृष्टिकोनातून मांडल्या गेल्या.
स्त्रीला लिंगाच्या आधारावर भेदभाव सहन करावा लागू नये, शिक्षण व रोजगारात समान संधी मिळावी, तसेच सार्वजनिक क्षेत्रात समान सहभाग मिळावा, यासाठी संविधानात ठोस तरतुदी करण्यात आल्या. त्यामुळे भारतीय स्त्रीला पहिल्यांदा कायदेशीर पातळीवर समान दर्जा प्राप्त झाला.
सामाजिक चळवळीत महिलांचा सहभाग वाढविणे –
बाबासाहेबांनी केवळ कायदेच बनवले नाहीत, तर स्त्रियांना प्रत्यक्ष सामाजिक चळवळीत सहभागी होण्यासाठी प्रेरित केले. महाड सत्याग्रह, काळाराम मंदिर प्रवेश आंदोलन यामध्ये स्त्रियांचा मोठ्या प्रमाणावर सहभाग दिसून येतो. स्त्रियांनी सभा, आंदोलन, परिषदांमध्ये सहभागी व्हावे, अन्यायाविरोधात आवाज उठवावा आणि आत्मसन्मानाने जगावे, असा संदेश त्यांनी दिला. त्यांच्या चळवळीमुळे महिलांमध्ये नेतृत्वगुण विकसित झाले.
मनुस्मृती दहन आणि स्त्रीविरोधी मानसिकतेविरोधात क्रांती –
डॉ. आंबेडकर यांनी मनुस्मृतीतील जातीय व स्त्रीविरोधी विचारांचा तीव्र निषेध केला. मनुस्मृतीमध्ये स्त्रीला स्वतंत्रता नाकारली होती. त्यामुळे मनुस्मृती दहन करून त्यांनी समाजाला स्पष्ट संदेश दिला की, स्त्रीला कमी लेखणाऱ्या परंपरा आणि अन्यायकारक धर्मशास्त्रांना नष्ट केल्याशिवाय समाजात समता प्रस्थापित होणार नाही.
बौद्ध धम्म आणि स्त्री-पुरुष समता –
डॉ. आंबेडकर यांनी बौद्ध धम्म स्वीकारण्यामागे समतेचा विचार महत्त्वाचा होता. बौद्ध धम्मामध्ये स्त्री-पुरुष समानतेला महत्त्व दिले जाते. अंधश्रद्धा, जातिभेद आणि स्त्रीशोषणाला विरोध करणारे तत्वज्ञान बाबासाहेबांना मानवतेचे वाटले. त्यामुळे बौद्ध धम्म स्वीकारून त्यांनी समाजाला न्याय, समता व मानवमूल्यांचा मार्ग दाखवला.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी महिलांसाठी केलेले कार्य हे भारतीय समाजाच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचे आणि क्रांतिकारी कार्य आहे. त्यांनी स्त्रीला केवळ “सहानुभूतीचा विषय” न मानता तिला “हक्काची नागरिक” म्हणून स्थान दिले. शिक्षण, कायदे, संविधानिक अधिकार आणि सामाजिक चळवळी यांच्या माध्यमातून त्यांनी स्त्रियांच्या जीवनात परिवर्तन घडवून आणले.
आज भारतीय स्त्रीला जे अनेक अधिकार मिळाले आहेत, त्यामागे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या संघर्षाचे मोठे योगदान आहे. म्हणूनच बाबासाहेब हे केवळ दलितांचे नेते नसून ते स्त्री-मुक्तीचे महान पुरस्कर्ते आहेत.
स्त्रीला समान अधिकार, शिक्षण आणि न्याय मिळवून देण्यासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी संविधान, कायदे आणि सामाजिक आंदोलनाच्या माध्यमातून ऐतिहासिक कार्य केले.
लेखिका: रुपाली खेडकर- वाघुले
रांजणगावदेवी जिल्हा परिषद शाळा
